Hướng dẫn vận động sau phẫu thuật thực quản - dạ dày, đại tràng và thoát vị bẹn
Mục tiêu của tăng cường vận động sau phẫu thuật là gì?
Các mục tiêu chính của vận động sau phẫu thuật bao gồm:
- Giảm biến chứng sau phẫu thuật [1], [2].
- Rút ngắn thời gian nằm viện [2].
- Cải thiện trải nghiệm và chất lượng cuộc sống của bệnh nhân sau phẫu thuật [1].
- Giảm chi phí điều trị mà không ảnh hưởng đến kết quả lâm sàng [2].
Lợi ích của vận động sớm
Vận động sớm là một thành phần cốt lõi của phác đồ ERAS [1], mang lại nhiều lợi ích quan trọng cho người bệnh:
Giảm biến chứng hô hấp
Vận động sớm giúp cải thiện chức năng phổi, giảm nguy cơ xẹp phổi và viêm phổi sau phẫu thuật, đặc biệt là sau các phẫu thuật ổ bụng và lồng ngực [1].
Cải thiện chức năng đường tiêu hóa
Hoạt động thể chất kích thích nhu động ruột, giúp phục hồi chức năng đường tiêu hóa nhanh hơn, giảm nguy cơ liệt ruột sau mổ [1].
Rút ngắn thời gian nằm viện
Khi người bệnh hồi phục nhanh hơn, các biến chứng giảm, thời gian nằm viện sẽ được rút ngắn đáng kể, giúp tiết kiệm chi phí và giảm gánh nặng cho hệ thống y tế [2].
Cải thiện chất lượng cuộc sống
Vận động sớm giúp bệnh nhân nhanh chóng lấy lại sự độc lập, giảm đau, tăng cường sức mạnh và khả năng vận động, từ đó cải thiện chất lượng cuộc sống tổng thể [1].
Hướng dẫn vận động phẫu thuật
Sau phẫu thuật thực quản
Vận động sớm sau phẫu thuật cắt thực quản là yếu tố then chốt để giảm biến chứng và đẩy nhanh phục hồi [3].
- Vận động trong ngày phẫu thuật (POD 0): Bệnh nhân nên được hỗ trợ để ngồi dậy trên giường với đầu nâng cao ≥45° (tức là ngồi thẳng), sau đó chuyển sang tư thế ngồi mép giường hoặc ra khỏi giường ngồi trên ghế trong vòng 6 giờ sau khi đến đơn vị hồi sức sau gây mê (PACU) [3].
- Vận động từ POD 1 trở đi: Mục tiêu là đi bộ 100 mét vào Ngày thứ 1 sau phẫu thuật (POD 1). Hoạt động sẽ tăng dần mỗi ngày, với sự hỗ trợ của điều dưỡng và vật lý trị liệu ít nhất hai lần một ngày [3].
- Các hoạt động thay thế: Nếu bệnh nhân không thể đi bộ 100 mét do chống chỉ định, có thể thực hiện các bài tập trên giường, tập ở mép giường, đứng lên ngồi xuống, hoặc đi bộ dưới 100 mét tùy theo tình trạng lâm sàng [3].
- Yếu tố ảnh hưởng: Sự ổn định huyết động là lý do phổ biến nhất khiến bệnh nhân không đạt được mục tiêu vận động trong POD 1 [3].
Sau phẫu thuật dạ dày, đại tràng, thoát vị bẹn
Sau phẫu thuật, trong ngày người bệnh có thể vân động nhẹ nhàng và ngồi dậy tại giường sau 2 giờ, rời khỏi giường tập đi lại sau 6 giờ [6] dưới sự hỗ trợ từ nhân viên y tế và gia đình giúp bệnh nhân vượt qua nỗi sợ hãi và khó khăn ban đầu để vận động.
- Bài tập ngồi dậy tại giường
Từ tư thế nằm ngửa, NB co 2 chân lên, nằm nghiêng toàn khối sang bên ít đau, cho 2 chân xuống giường, chống 2 tay ngồi lên, nằm xuống là ngược lại
Chú ý: Tuyệt đối không bật thẳng ngồi dậy từ tư thế năm ngửa, trước khi cho NB nằm nghiêng và ngồi dậy cần đặt các ống thông sao cho không làm căng, gấp khúc hay đè ép lên các ống thông
Các hoạt động sau xuất viện:
- Giai đoạn sớm (ngay sau xuất viện - tuần 1-2):
- Đi bộ nhẹ nhàng trong nhà: Bắt đầu với quãng đường ngắn quanh phòng hoặc hành lang, có thể có người hỗ trợ. Tăng dần thời gian và quãng đường khi cảm thấy thoải mái hơn. Mục tiêu là đi bộ vài phút mỗi giờ khi thức [4].
- Thay đổi tư thế: Tập nghiêng mình, ngồi dậy từ từ và cẩn thận, dùng tay chống đỡ để tránh gây áp lực lên vết mổ [4].
- Vệ sinh cá nhân: Thực hiện các hoạt động vệ sinh cá nhân cơ bản như đánh răng, rửa mặt tại chỗ ngồi hoặc đứng cạnh bồn rửa, tránh khom lưng hoặc cúi người đột ngột [4].
- Nghỉ ngơi đầy đủ: Đảm bảo giấc ngủ đủ và chất lượng để cơ thể có thời gian phục hồi [4].
- Giai đoạn phục hồi trung gian (tuần 3-6):
- Tăng cường đi bộ: Tăng thời gian và khoảng cách đi bộ hàng ngày. Có thể đi bộ ngoài trời trên địa hình bằng phẳng. Mục tiêu: 15-30 phút mỗi lần, 2-3 lần mỗi ngày [4].
- Công việc nhà nhẹ nhàng: Có thể bắt đầu thực hiện các công việc nhà nhẹ như gấp quần áo, rửa bát (nếu không cần khom lưng quá nhiều), chuẩn bị bữa ăn đơn giản. Tuyệt đối tránh nâng vác vật nặng, đẩy hoặc kéo đồ vật nặng quá 4,5kg [4,7].
- Hoạt động thư giãn: Đọc sách, xem TV, nghe nhạc, làm các hoạt động sở thích nhẹ nhàng không yêu cầu vận động mạnh [4].
- Giai đoạn phục hồi nâng cao (sau 6 tuần và tiếp tục):
- Dần trở lại các hoạt động sinh hoạt và công việc thường ngày: Khi vết mổ đã lành hoàn toàn và sức khỏe ổn định, người bệnh có thể dần quay lại các hoạt động hàng ngày, bao gồm cả công việc[4,5].
- Tiếp tục tránh nâng vác vật nặng: Luôn lắng nghe cơ thể. Tuyệt đối tránh nâng vác vật nặng hoặc các hoạt động gắng sức đột ngột, đặc biệt là trong vài tháng đầu sau mổ để phòng ngừa biến chứng (như tái phát thoát vị bẹn) [4,5].
- Hoạt động giải trí: Có thể tham gia các hoạt động giải trí nhẹ nhàng như đi dạo công viên, gặp gỡ bạn bè, làm vườn nhẹ [4].
Nguyên tắc chung cần nhớ:
- Lắng nghe cơ thể: Không bao giờ cố gắng quá sức hoặc chịu đựng cơn đau. Đau là dấu hiệu cảnh báo cần dừng lại.
- Hỗ trợ vết mổ: Khi ho, hắt hơi hoặc đứng dậy, hãy dùng tay hoặc một chiếc gối mềm giữ nhẹ vùng bụng để giảm áp lực lên vết mổ.
- Tránh táo bón: Duy trì chế độ ăn uống giàu chất xơ và uống đủ nước để tránh táo bón, vì rặn khi đi vệ sinh có thể gây căng tức vết mổ.
Luôn khuyến khích người bệnh tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc kỹ thuật viên vật lý trị liệu để được hướng dẫn cá nhân hóa phù hợp với tình trạng sức khỏe và loại phẫu thuật cụ thể.
Câu hỏi thường gặp (FAQ)
Khi nào tôi có thể bắt đầu vận động sau phẫu thuật? Thông thường, bạn có thể bắt đầu vận động sớm nhất là trong ngày phẫu thuật (POD 0) hoặc vài giờ sau khi tỉnh táo hoàn toàn, tùy thuộc vào loại phẫu thuật, tình trạng sức khỏe và hướng dẫn của bác sĩ.
Tôi nên vận động như thế nào và bao lâu? Mức độ và thời gian vận động sẽ tăng dần. Ban đầu có thể là ngồi dậy trên giường, sau đó là ngồi trên ghế, đứng và đi bộ quãng ngắn. Mục tiêu cụ thể sẽ được điều chỉnh bởi đội ngũ y tế dựa trên tiến độ hồi phục của bạn.
Có dấu hiệu nào cho thấy tôi không nên vận động không? Bạn nên ngừng vận động và thông báo cho nhân viên y tế nếu cảm thấy đau dữ dội, chóng mặt, khó thở, hoặc có bất kỳ dấu hiệu bất thường nào khác như thay đổi huyết áp đột ngột.
Vận động sớm có thực sự an toàn? Khi được thực hiện dưới sự giám sát và hướng dẫn của đội ngũ y tế chuyên nghiệp, vận động sớm là an toàn và mang lại nhiều lợi ích đáng kể, giúp giảm biến chứng và đẩy nhanh quá trình phục hồi.
Thông tin kiểm duyệt & tài liệu tham khảo
- Tư vấn chuyên môn: Điều dưỡng Trần Phương Liên - Khoa Ngoại Tiêu hóa, Bệnh Viện Đại Học Y Dược TP. Hồ Chí Minh
Tài liệu tham khảo
Tazreean, R., Nelson, G., & Twomey, R. (2022). Early mobilization in enhanced recovery after surgery pathways: current evidence and recent advancements. J Comp Eff Res, 11(2), 121–129. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35045757/. Truy cập: 2025-12-11.
Sauro, K. M., Smith, C., Ibadin, S., Thomas, A., Ganshorn, H., Bakunda, L., Bajgain, B., Bisch, S. P., & Nelson, G. (2024). Enhanced Recovery After Surgery Guidelines and Hospital Length of Stay, Readmission, Complications, and Mortality: A Meta-Analysis of Randomized Clinical Trials. JAMA Netw Open, 7(6), e2417310. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38888922/. Truy cập: 2025-12-11.
Schuring, N., Geelen, S. J. G., van Berge Henegouwen, M. I., Steenhuizen, S. C. M., van der Schaaf, M., van der Leeden, M., & Gisbertz, S. S. (2022). Early mobilization after esophageal cancer surgery: a retrospective cohort study. Dis Esophagus, 36(6):doac085. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10226266/. Truy cập: 2025-11-26.
MedlinePlus (2025). Inguinal hernia repair - discharge. https://medlineplus.gov/ency/patientinstructions/000274.htm. Truy cập: 2025-12-11.
Schaaf, S., Schwab, R., Güsgen, C., Vilz, T. O., & Willms, A. (2021). Recommendations on Postoperative Activities After Abdominal Operations and Incisional Hernia Repair—A National and International Survey. Front Surg, 8, 713138. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8511488/. Truy cập: 2025-12-11.
[2] Thörn, R. W., Stepniewski, J., Hjelmqvist, H., Forsberg, A., Ahlstrand, R., & Ljungqvist, O. (2022). Supervised Immediate Postoperative Mobilization After Elective Colorectal Surgery: A Feasibility Study. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8677683/. Truy cập: 2025-11-26.
Bệnh viện Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh. (2025). Tài liệu truyền thông, giáo dục sức khoẻ người bệnh phẫu thuật cắt đoạn đại trực tràng. Hướng dẫn 103/HD-BVĐHYD.
Thông tin trên chỉ phục vụ mục đích tham khảo, không mang tính chất khuyến nghị. Vui lòng liên hệ bác sĩ để được tham vấn chi tiết.