Chế độ ăn uống cho người bệnh ung thư dạ dày sau phẫu thuật: Những điều cần biết

Phẫu thuật cắt bỏ một phần hay toàn bộ dạ dày là phẫu thuật chính để điều trị ung thư dạ dày [6]. Việc điều chỉnh chế độ ăn uống sau phẫu thuật là vô cùng quan trọng để hỗ trợ quá trình phục hồi, ngăn ngừa biến chứng và duy trì chất lượng cuộc sống. 

Mục tiêu của dinh dưỡng sau phẫu thuật ung thư dạ dày

Mục tiêu chính của liệu pháp dinh dưỡng sau phẫu thuật ung thư dạ dày là cải thiện tình trạng dinh dưỡng, chuyển hóa, giảm tỷ lệ biến chứng sau phẫu thuật, nâng cao chất lượng cuộc sống (QOL) và tăng tỷ lệ sống sót [1, 4]. Dinh dưỡng đầy đủ giúp cơ thể phục hồi vết thương, duy trì khối lượng cơ bắp và hỗ trợ hệ miễn dịch [1].

1. Những thay đổi trong hệ tiêu hóa sau cắt dạ dày

Phẫu thuật cắt bỏ một phần hoặc toàn bộ dạ dày (gastrectomy) sẽ làm thay đổi đáng kể cấu trúc và chức năng của hệ tiêu hóa [1]. Những thay đổi bao gồm:

Giảm dung tích dạ dày: Sau phẫu thuật cắt dạ dày, kích thước dạ dày bị thu hẹp đáng kể hoặc hoàn toàn không còn, dẫn đến khả năng chứa thức ăn bị hạn chế, điều này làm giảm quá trình co bóp, tiêu hóa và hấp thu dinh dưỡng.* Người bệnh phải ăn với lượng nhỏ hơn và thường xuyên hơn để đảm bảo đủ năng lượng và dưỡng chất [1, 4].

Thay đổi đường đi của thức ăn: Việc tái tạo lại đường tiêu hóa sau phẫu thuật (ví dụ: nối thực quản trực tiếp với ruột non hoặc tạo túi dạ dày nhỏ) làm thay đổi sinh lý tiêu hóa [1]. Thức ăn sẽ không còn được nghiền nát và trộn đều với dịch vị trong dạ dày, mà nhanh chóng đi thẳng xuống ruột non, gây khó khăn cho quá trình tiêu hóa và hấp thu [1, 4].

Nguy cơ hội chứng Dumping (Dumping syndrome): Hội chứng Dumping là một biến chứng thường gặp sau phẫu thuật dạ dày, xảy ra khi thức ăn, đặc biệt là thức ăn giàu đường, di chuyển quá nhanh từ dạ dày xuống ruột non [4]. Điều này dẫn đến sự dịch chuyển đột ngột của dịch lỏng vào ruột, gây ra các triệu chứng sớm như buồn nôn, chóng mặt, tim đập nhanh, và các triệu chứng muộn như hạ đường huyết do phản ứng tăng insulin [4].

Kém hấp thu và thiếu hụt vi chất: Dạ dày đóng vai trò quan trọng trong việc sản xuất acid và yếu tố nội tại (intrinsic factor), cần thiết cho việc hấp thu vitamin B12 [4]. Sau phẫu thuật, sự thiếu hụt các yếu tố này có thể dẫn đến thiếu máu do thiếu vitamin B12. Ngoài ra, việc giảm hấp thu sắt cũng là một vấn đề phổ biến, gây thiếu máu do thiếu sắt [4]. Kém hấp thu chất béo và các vitamin tan trong dầu cũng có thể xảy ra do thay đổi trong quá trình tiêu hóa [4].

2. Chế độ ăn uống cần lưu ý sau phẫu thuật ung thư dạ dày

Nguyên tắc chung trong chế độ ăn cho người bệnh sau phẫu thuật ung thư dạ dày: Chế độ dinh dưỡng sau phẫu thuật ung thư dạ dày cần được điều chỉnh theo từng giai đoạn phục hồi của người bệnh để hỗ trợ quá trình lành vết thương và hạn chế biến chứng [1, 2].

2.1. Giai đoạn ngay sau phẫu thuật (1-7 ngày đầu)

• Dinh dưỡng qua đường tĩnh mạch: Trong những ngày đầu sau phẫu thuật, khi đường tiêu hóa chưa hoạt động ổn định, người bệnh thường được nuôi dưỡng qua đường tĩnh mạch (parenteral nutrition - PN) để cung cấp đủ năng lượng và dinh dưỡng cần thiết [1, 4].
• Chế độ ăn lỏng và mềm: Khi ruột bắt đầu hoạt động trở lại, người bệnh sẽ được chuyển sang chế độ ăn lỏng, trong suốt (nước lọc, nước canh trong). Dần dần chuyển sang thức ăn lỏng đặc hơn (sữa, súp loãng) và sau đó là thức ăn mềm, dễ tiêu hóa [1]. Bắt đầu ăn sớm qua đường miệng hoặc đường nuôi ăn qua ống (enteral nutrition - EN) có thể rút ngắn thời gian nằm viện [3, 4].

2.2. Giai đoạn chuyển tiếp (từ tuần thứ 2 đến tháng thứ 3)

Đây là giai đoạn quan trọng để cơ thể thích nghi với những thay đổi mới.

• Ăn nhiều bữa nhỏ, chia đều: Người bệnh nên ăn 6-8 bữa nhỏ mỗi ngày thay vì 3 bữa lớn để tránh quá tải cho hệ tiêu hóa và giảm nguy cơ hội chứng Dumping [4].
• Ưu tiên thực phẩm dễ tiêu hóa: Chọn các loại thực phẩm mềm, ít chất xơ, ít béo và dễ hấp thu. Ví dụ: cháo, súp, thịt nạc xay nhuyễn, cá hấp, trứng, các loại rau củ luộc/hấp [4].
• Hạn chế đường và chất béo không lành mạnh: Tránh các loại thức ăn chứa đường (kẹo, nước ngọt, bánh ngọt) và thực phẩm chiên xào nhiều dầu mỡ [4].

2.3. Giai đoạn ổn định (sau 3 tháng trở đi)

Khi cơ thể đã thích nghi tốt hơn, chế độ ăn có thể linh hoạt hơn nhưng vẫn cần tuân thủ các nguyên tắc cơ bản.

• Duy trì chế độ ăn cân bằng: Đảm bảo cung cấp đủ protein, carbohydrate phức hợp, chất béo lành mạnh, vitamin và khoáng chất [2].
• Bổ sung vitamin và khoáng chất: Đặc biệt chú ý bổ sung vitamin B12 và sắt do nguy cơ kém hấp thu sau phẫu thuật. Việc bổ sung cần theo chỉ định của bác sĩ [3, 4].
• Lắng nghe cơ thể và điều chỉnh phù hợp: Mỗi người bệnh có thể có khả năng dung nạp thức ăn khác nhau. Cần chú ý các phản ứng của cơ thể sau khi ăn để điều chỉnh loại thực phẩm và lượng ăn cho phù hợp [2]. Nếu có bất kỳ triệu chứng bất thường nào, cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

3. Thực phẩm nên ăn và nên tránh:

3.1. Thực phẩm nên ăn

• Protein nạc: Thịt gà bỏ da, cá, trứng, đậu phụ, các loại đậu đỗ. Đây là nguồn cung cấp protein quan trọng giúp phục hồi và duy trì khối lượng cơ bắp [2].

  

• Carbohydrate phức hợp: Gạo lứt, yến mạch, khoai lang, bánh mì nguyên cám (với lượng vừa phải và tùy theo dung nạp) [2].
• Chất béo lành mạnh: Dầu ô liu, dầu hạt cải, quả bơ, các loại hạt (hạnh nhân, óc chó) với lượng nhỏ để cung cấp năng lượng và hỗ trợ hấp thu vitamin tan trong dầu [2].
• Rau xanh và trái cây ít đường: Rau lá xanh đậm (rau bina, cải xoăn) luộc/hấp nhừ, chuối, táo (đã gọt vỏ), lê. Bắt đầu với lượng nhỏ và tăng dần tùy theo khả năng dung nạp [2].
• Sản phẩm từ sữa ít béo: Sữa chua không đường, phô mai tươi (cottage cheese) có thể cung cấp protein và canxi [2].

3.2. Thực phẩm nên tránh hoặc hạn chế

• Thực phẩm nhiều đường: Kẹo, bánh ngọt, nước ngọt có ga, mứt, mật ong, siro. Chúng có thể gây ra hội chứng Dumping sớm và hạ đường huyết muộn [4].

  

• Thực phẩm nhiều chất béo, chiên xào: Đồ ăn nhanh, thực phẩm chiên ngập dầu, thịt mỡ, kem béo. Chúng khó tiêu hóa và có thể gây khó chịu [4].
• Thực phẩm cay nóng, chua, nhiều gia vị: Ớt, tiêu, dấm, chanh, các loại gia vị mạnh. Chúng có thể kích thích niêm mạc đường tiêu hóa và gây khó chịu [2].
• Đồ uống có cồn, ga, caffeine: Rượu bia, nước ngọt có ga, cà phê. Chúng có thể gây đầy hơi, kích ứng đường tiêu hóa và làm mất nước [2].
• Thực phẩm quá cứng, dai hoặc nhiều chất xơ không hòa tan: Thịt khô, rau sống cứng, ngũ cốc nguyên hạt chưa chế biến kỹ. Nên chế biến mềm và nhỏ để dễ tiêu hóa [2].

3.3. Lưu ý về cách chế biến thức ăn

• Ưu tiên các phương pháp chế biến: hấp, luộc, hầm, nướng [2].
• Cắt nhỏ, nghiền nát hoặc xay nhuyễn thức ăn để giảm gánh nặng cho hệ tiêu hóa [2].
• Ăn chậm, nhai kỹ để hỗ trợ tiêu hóa [2].
• Tránh uống nước cùng bữa ăn để không làm loãng dịch tiêu hóa và tránh cảm giác no sớm [2]. Nên uống nước giữa các bữa ăn.

4. Khi nào cần đi khám bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng

Người bệnh sau phẫu thuật ung thư dạ dày cần theo dõi sát sao tình trạng sức khỏe và dinh dưỡng của mình. Hãy liên hệ với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng nếu xuất hiện các dấu hiệu sau:

• 4.1. Sụt cân không kiểm soát

Nếu bạn tiếp tục sụt cân đáng kể mặc dù đã cố gắng ăn uống đủ chất và tuân thủ chế độ ăn được khuyến nghị, điều này có thể là dấu hiệu của suy dinh dưỡng nghiêm trọng hoặc kém hấp thu [2].

• 4.2. Triệu chứng tiêu hóa kéo dài (buồn nôn, nôn, tiêu chảy nặng)

Các triệu chứng như buồn nôn, nôn mửa liên tục, đau bụng dữ dội hoặc tiêu chảy kéo dài không thuyên giảm có thể chỉ ra các biến chứng như hội chứng Dumping nặng, tắc nghẽn ruột hoặc nhiễm trùng [2].

• 4.3. Dấu hiệu thiếu hụt dinh dưỡng (da xanh xao, mệt mỏi, rụng tóc)

Các dấu hiệu này có thể là biểu hiện của thiếu máu do thiếu sắt hoặc vitamin B12, thiếu hụt protein hoặc các vitamin và khoáng chất khác. Việc bổ sung kịp thời là cần thiết để tránh các vấn đề sức khỏe nghiêm trọng hơn [2, 3, 4].

• 4.4. Gặp khó khăn trong việc xây dựng chế độ ăn phù hợp

Nếu bạn cảm thấy bối rối, không biết cách lựa chọn thực phẩm, chế biến món ăn hoặc không thể dung nạp được các loại thức ăn theo hướng dẫn, chuyên gia dinh dưỡng có thể hỗ trợ xây dựng một kế hoạch ăn uống cá nhân hóa phù hợp với tình trạng của bạn [2].

5. Thông tin kiểm duyệt & tài liệu tham khảo

Thông tin kiểm duyệt:

• Tư vấn chuyên môn: CN ĐD. Nguyễn Thị Thái Hoà - Khoa Ngoại Tiêu hoá, Bệnh Viện Đại Học Y Dược TP. Hồ Chí Minh
• Ngày cập nhật: 2025-11-11

Tài liệu tham khảo:

• [1] Kubota, T., Shoda, K., Konishi, H., Okamoto, K., & Otsuji, E. (2020). Nutrition update in gastric cancer surgery. Annals of Gastroenterological Surgery, 4(4), 360–368. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7382435/. Truy cập: 2025-11-11.
• [2] Wang, S., Lian, W., Lu, D., Liping, L., Peipei, L., & Juanli, Z. (2025). Best practices for home nutritional management in postoperative gastric cancer patients: an evidence summary. BMC Cancer, 25(1), 1399. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12398126/. Truy cập: 2025-11-11.
• [3] Hsu, P. I., Chuah, S. K., Lin, J. T., Huang, S. W., Lo, J. C., Rau, K. M., Chen, I. S., Hsu, H. Y., Sheu, B. S., Chang, W. K., & Wu, D. C. (2021). Taiwan nutritional consensus on the nutrition management for gastric cancer patients receiving gastrectomy. Journal of Formosan Medical Association, 120(1 Pt 1), 25–33. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31859187/. Truy cập: 2025-11-11.
• [4] Rosania, R., Chiapponi, C., Malfertheiner, P., & Venerito, M. (2016). Nutrition in Patients with Gastric Cancer: An Update. Gastrointestinal Tumors, 2(4), 178–187. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4924460/. Truy cập: 2025-11-11.
• [5] Triantafillidis, J. K., Papakontantinou, J., Antonakis, P., Konstadoulakis, M. M., & Papalois, A. E. (2024). Enteral Nutrition in Operated-On Gastric Cancer Patients: An Update. Nutrients, 16(11), 1639. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38892572/. Truy cập: 2025-11-11.
• [6] PDQ Cancer Information Summaries [Internet]. Bethesda (MD): National Cancer Institute (US); 2002-. Gastric Cancer Treatment: Patient Version. 2025 Apr 10.https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK65889/. Truy cập: 2025-11-13

Thông tin trên chỉ phục vụ mục đích tham khảo, không mang tính chất khuyến nghị. Vui lòng liên hệ bác sĩ để được tham vấn chi tiết.