GIẤC NGỦ QUAN TRỌNG VỚI BỆNH HEN NHIỀU HƠN BẠN NGHĨ
GIẤC NGỦ QUAN TRỌNG VỚI BỆNH HEN NHIỀU HƠN BẠN NGHĨ
TẠI SAO CỨ NỬA ĐÊM LÀ TÔI LẠI KHÓ THỞ? BÍ MẬT TRONG SINH BỆNH HỌC CỦA HEN VỀ ĐÊM
Hen không chỉ là một bệnh lý hô hấp mạn tính, mà còn có nhịp sinh học mạnh mẽ, thường bộc phát dữ dội nhất vào khoảng thời gian nửa đêm về sáng. Ngược lại, giấc ngủ khi bị gián đoạn sẽ thúc đẩy các phản ứng viêm, làm trầm trọng thêm tình trạng hen của bạn. Tương tác lẫn nhau này tạo nên một bánh xe xoay vòng phức tạp, nơi mỗi tình trạng vừa là "nguyên nhân" vừa là "nạn nhân" của tình trạng kia.
Yếu tố cốt lõi của hiện tượng hen nặng lên về đêm nằm ở nhịp sinh học: chức năng phổi suy giảm vào ban đêm. Khi cơ thể chuyển từ trạng thái thức sang ngủ, một loạt các thay đổi sinh lý làm gia tăng gánh nặng lên hệ hô hấp. Chẳng hạn như, tư thế nằm làm giảm dung tích cặn chức năng, hẹp các đường dẫn khí nhỏ, mất ổn định nhu mô phổi và co thắt phế quản thêm nặng nề. Hậu quả tất yếu của một loạt thay đổi trên là bạn sẽ càng khó thở hơn vào ban đêm.
Một yếu tố môi trường cũng "góp mặt" trong việc "gây khó dễ" bệnh hen là không khí. Về đêm, không khí khô và lạnh, đặc biệt trong phòng điều hòa hoặc mở cửa sổ, kích ứng trực tiếp và co thắt đường thở. Nếu có thêm viêm mũi dị ứng, chảy dịch mũi sau càng làm trầm trọng các cơn ho về đêm của bạn.
TÁC ĐỘNG HAI CHIỀU GIỮA HEN VÀ GIẤC NGỦ - BẠN ĐÃ BIẾT ĐẦY ĐỦ ?
Hen - "con dao phân mảnh" giấc ngủ
Hen không những là bệnh của lá phổi mà còn là kẻ phá hoại giấc ngủ. Không dừng lại ở việc khiến bạn thức giấc do ho hay khó thở, nó còn biến đổi sâu sắc chu trình giấc ngủ. Cấu trúc giấc ngủ thay đổi theo hướng gia tăng các giai đoạn ngủ nông (N1 và N2), giảm giai đoạn ngủ sâu (N3 và REM). Giai đoạn ngủ sâu vô cùng quan trọng cho sự phục hồi thần kinh và thể chất. Thậm chí, việc thiếu hụt giấc ngủ REM ở trẻ liên quan trực tiếp đến giảm khả năng tập trung và kết quả học tập!
Bên cạnh đó, nồng độ oxy bão hoà trong máu ở bệnh hen thấp hơn đáng kể so với bình thường, khiến bạn phải "chiến đấu" với tình trạng giảm oxy máu ngắt quãng kéo dài trong đêm. Điều quan trọng cần lưu ý là ngay cả khi bạn có vẻ "ổn" vào ban ngày vẫn có thể bị tàn phá giấc ngủ vào ban đêm.
Giấc ngủ - vừa là nạn nhân, vừa là tác nhân
Ở chiều ngược lại, giấc ngủ chất lượng kém là một yếu tố độc lập làm trầm trọng thêm tình trạng hen và tăng nguy cơ bùng phát đợt cấp. Giấc ngủ bị gián đoạn kích hoạt một loạt các phản ứng thúc đẩy tình trạng viêm. Nó không chỉ "quẩn quanh" trong mạch máu mà còn "đe doạ" đến niêm mạc phổi, làm tăng phản ứng trên đường thở.
Đặc biệt, nếu là người làm việc ca đêm hoặc thường xuyên thức khuya, bạn còn phải đối mặt với một nguy cơ đặc thù khác. Tiếp xúc với ánh sáng vào ban đêm ức chế sản sinh melatonin (hormone giúp bạn buồn ngủ) và làm rối loạn nhịp sinh học. Điều này dẫn đến việc các tế bào miễn dịch "tràn" vào đường thở không đúng thời điểm, tạo ra các đỉnh viêm bất thường khó dự đoán, càng làm cho bệnh hen của bạn trở nên khó kiểm soát hơn.
BỆNH ĐỒNG MẮC - TƯỞNG VÔ HẠI NHƯNG NGUY HẠI KHÔNG TƯỞNG
Ngưng thở khi ngủ (OSA)
Tỷ lệ mắc OSA ở hen dao động từ 38- 70%, gấp nhiều lần so với người không mắc hen. Đều là những rối loạn hô hấp thường gặp, đồng mắc hen và OSA cho thấy kết cục sức khỏe xấu hơn, kéo dài thời gian nằm viện,tăng tỷ lệ mắc bệnh cũng như tử vong. Khi mà rối loạn hô hấp khi ngủ ngày càng tăng ở hen, điều trị OSA có thể giúp cải thiện kiểm soát hen và chất lượng cuộc sống. Nếu là bệnh nhân hen, bạn nên tầm soát OSA để có những can thiệp kịp thời.
Béo phì
Béo phì là yếu tố nguy cơ chung lớn nhất, thậm chí nó còn tạo nên một kiểu hình hen đặc trưng (obese-asthma phenotype). Ở người béo phì, mô mỡ tiết ra các yếu tố viêm trực tiếp gây tổn thương đường thở và tăng độ nhạy cảm phổi. Mỡ thừa vùng cổ và bụng làm tăng đáng kể độ nặng OSA. Giảm cân không chỉ cải thiện dung tích phổi mà còn giúp bạn kiểm soát hen tốt hơn thông qua giảm gánh nặng OSA và viêm hệ thống.
Trào ngược dạ dày thực quản (GERD)
Khoảng 75% bệnh nhân hen mắc GERD, ngược lại, bệnh nhân GERD có nguy cơ mắc hen cao gấp đôi. Tình trạng này đặc biệt nghiêm trọng vào ban đêm do tư thế nằm làm mất đi sự hỗ trợ của trọng lực, gia tăng khả năng trào ngược. Thêm vào đó, các thuốc giãn phế quản nhất định có thể làm giãn cơ thắt thực quản dưới, vô tình tạo điều kiện cho acid tấn công ngược lên trên.
GIẢI PHÁP GIẤC NGỦ CHO HEN
Sử dụng thuốc thông minh
Sử dụng sớm và duy trì các loại thuốc hít kết hợp có chứa corticosteroid (ICS) nhằm kiểm soát tình trạng viêm, vốn là gốc rễ của hen về đêm. Một trong những phát hiện quan trọng nhất gần đây là hiệu quả của việc điều chỉnh thời điểm dùng thuốc dựa trên nhịp sinh học. Một liều thuốc hít ICS vào lúc 4 giờ chiều là thời điểm "vàng" cho bệnh hen của bạn. Đây là lúc độ nhạy thuốc cao nhất, cho phép nó đạt được hiệu quả kháng viêm tối đa. Cách làm này không những bảo vệ phổi vào lúc 4 giờ sáng mà còn hạn chế tác dụng phụ lên tuyến thượng thận.
Ngủ đúng cách cũng là một nghệ thuật
Phòng ngủ của bạn cần được coi là một "khu vực sạch" để giảm kích ứng ban đêm. Giặt ga trải giường, vỏ gối hàng tuần trong nước nóng để tiêu diệt mạt nhà. Nên loại bỏ thảm, rèm cửa dày, thú bông vì đây đều là những "kho chứa" bụi và nấm mốc.
Sử dụng máy lọc không khí có màng lọc HEPA để loại bỏ bụi mịn và phấn hoa. Bạn nên đóng cửa sổ vào ban đêm để tránh phấn hoa và không khí lạnh xâm nhập vào phòng. Tránh sử dụng các sản phẩm có mùi như nước hoa xịt phòng hoặc nhang vì chúng có thể kích hoạt cơn hen của bạn.
Duy trì nhiệt độ phòng ở mức ấm áp vừa phải (khoảng 22 độ C), tránh không khí lạnh và khô bằng máy tạo độ ẩm. Lưu ý đảm bảo độ ẩm dưới 50% để ngăn nấm mốc phát triển.
Quản lý lối sống
Thay đổi tư thế ngủ là một biện pháp đơn giản nhưng hiệu quả bạn nên biết. Nằm nghiêng trái là tư thế tối ưu nhất khi có GERD. Ngoài ra, bạn có thể kê cao gối để nâng cao đầu vai khoảng 15-20 độ, giúp mở rộng đường thở và dẫn lưu xoang, giảm tình trạng ho do chảy dịch mũi sau.
Tuyệt đối không ăn trong vòng 3-4 giờ trước khi ngủ. Các bữa ăn lớn vào buổi tối làm tăng áp lực dạ dày và thúc đẩy trào ngược ban đêm. Sử dụng máy thở áp lực dương liên tục (CPAP) là tiêu chuẩn vàng khi có kèm OSA. CPAP giữ cho đường thở không bị "sụp đổ" và giảm tình trạng viêm, cải thiện đáng kể bệnh hen của bạn.
LỜI KẾT
Mối quan hệ giữa hen và giấc ngủ là một tương tác hai chiều chặt chẽ, được điều hành bởi những cơ chế tinh vi và thay đổi phức tạp. Hen về đêm không chỉ là một triệu chứng mà còn là dấu hiệu cảnh báo tình trạng bệnh của bạn. Cách điều trị thông minh dựa trên việc dùng thuốc và không dùng thuốc, tập trung vào phục hồi chức năng hô hấp lẫn chất lượng giấc ngủ, sẽ mang lại kết quả tối ưu nhất, giúp bạn thở tốt hơn và có được những giấc ngủ trọn vẹn cho sức khỏe bền vững.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
National Jewish Health. What makes asthma worse at night? Truy cập từ https://www.nationaljewish.org/education/health-information/living-with-asthma/what-makes-asthma-worse-at-night
Al Meslamani AZ (2024). How does sleep influence asthma through immunity? Expert Review of Clinical Immunology, 20(4), 323–326. https://doi.org/10.1080/1744666X.2023.2284213
Garcia-Marcos L, Sanchez-Solis M. Does asthma cause sleep disorders … or the other way around? J Pediatr (Rio J). 2021 Jul-Aug;97(4):366-368. doi: 10.1016/j.jped.2021.01.002.
Sundbom F, Janson C, Malinovschi A, Lindberg E. (2018). Effects of coexisting asthma and obstructive sleep apnea on sleep architecture, oxygen saturation, and systemic inflammation in women. Journal of Clinical Sleep Medicine, 14(2), 253–259. https://doi.org/10.5664/jcsm.6946
Yu R, Chen Z, Zou L. (2025). The impact of sleep quality on asthma incidence in middle-aged and older adults: Evidence from a prospective cohort study. Frontiers in Public Health, 13, 1646053. https://doi.org/10.3389/fpubh.2025.1646053
Pardo-Manrique V, Ibarra-Enríquez CD, Serrano CD, Sanabria F, Fernandez-Trujillo L. Asthma and obstructive sleep apnea: Unveiling correlations and treatable traits for comprehensive care. Chron Respir Dis. 2024 Jan-Dec;21:14799731241251827. doi: 10.1177/14799731241251827.
Desert Center for Allergy and Chest Diseases. (2019). Acid reflux and asthma. Truy cập từ https://desertcenter.org/acidreflux_asthma
Wang R, Maidstone R, Singh D, et al (2025). The impact of dosage timing for inhaled corticosteroids in asthma: A randomised three-way crossover trial. Thorax, 80(8), 504–511. https://doi.org/10.1136/thorax-2024-222073