TÔI CÓ CẦN DÙNG OXY TẠI NHÀ KHÔNG? DÙNG THẾ NÀO CHO AN TOÀN?
TÔI CÓ CẦN DÙNG OXY TẠI NHÀ KHÔNG? DÙNG THẾ NÀO CHO AN TOÀN?
Oxy chiếm đến gần 20% trong không khí chúng ta hít thở hằng ngày. Liệu pháp Oxy là phương pháp cung cấp luồng khí hít vào có tỉ lệ Oxy cao hơn so với khí trời và là phương pháp điều trị hữu ích, có vai trò cải thiện tiên lượng và chất lượng sống cho các bệnh nhân mắc các bệnh lý hô hấp mạn tính. Cụ thể, trong một số bệnh lý như Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) hay Xơ phổi, liệu pháp Oxy giúp giảm tình trạng hạ Oxy máu và co mạch phổi, từ đó giúp giảm triệu chứng khó thở và phòng ngừa biến chứng tim mạch tiến triển. Tuy lành tính và có nhiều vai trò trong điều trị, nhưng việc sử dụng liệu pháp Oxy không đúng chỉ định hoặc sai cách có thể dẫn đến biến chứng nguy hiểm như ngộ độc Oxy khi thở nồng độ cao kéo dài hay ức chế hô hấp. Vậy nên cần dùng Oxy tại nhà đúng chỉ định và đúng cách để đạt được hiệu quả tối ưu nhất đồng thời giảm tối đa các tác dụng phụ và nguy cơ cháy nổ. Trả lời các câu hỏi sau đây sẽ giúp chúng ta có kiến thức tổng quan về liệu pháp Oxy tại nhà, từ đó thực hành đúng trong sử dụng Oxy.
Oxy có phải là thuốc không?
Oxy là một loại thuốc và cần được bác sĩ kê đơn vì dù đem lại nhiều lợi ích nhưng nếu sử dụng sai có thể dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng, đe dọa tính mạng như đã trình bày trên. Do đó, chỉ sử dụng liệu pháp Oxy tại nhà khi có chỉ định của bác sĩ
Vậy chỉ định thở Oxy tại nhà là gì? Ai thực sự cần?
Nhiều bệnh nhân và người nhà lầm tưởng rằng cứ có bệnh tim, phổi mạn đều phải thở Oxy tại nhà. Tuy nhiên để thực sự xác định được bệnh nhân có phù hợp với liệu pháp Oxy tại nhà, cần dựa vào các đặc điểm lâm sàng cá thể hóa riêng cho từng bệnh nhân qua quá trình thăm khám từ bác sĩ chuyên khoa. Một số tình huống thường gặp có thể kể đến như: bệnh nhân Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) có thiếu Oxy máu nặng, hoặc thiếu Oxy máu trung bình nhưng kèm một số biến chứng; Xơ phổi có thiếu Oxy và tình trạng thiếu Oxy nặng hơn khi gắng sức;…
Ví dụ trên bệnh nhân COPD, việc chỉ định Oxy không dựa trên cảm giác "mệt" hay "khó thở" chủ quan của bệnh nhân, mà phải dựa trên các chỉ số chính xác được đo khi bệnh nhân ở trạng thái ổn định (không trong đợt cấp). Theo tổ chức Chiến lược toàn cầu cho Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (GOLD) và hội hô hấp Việt Nam; việc dùng liệu pháp Oxy dài hạn tại nhà (LTOT - Long - Term Oxygen Therapy) được chỉ định cho những bệnh nhân suy hô hấp mạn tính mức độ nặng, bao gồm:
Phân áp Oxy máu động mạch (PaO2) 55mmHg hoặc độ bão hòa Oxy máu theo mạch đập (SpO2) 88%.
Hoặc bệnh nhân có PaO2 trong khoảng từ 56-59 mmHg và có kèm biến chứng suy tim phải hoặc đa hồng cầu (Hct > 55%).
Làm sao có thể sử dụng Oxy tại nhà đúng cách?
Để có thể sử dụng Oxy tại nhà hiệu quả, cần đạt được 5 Đúng sau: Đúng mục tiêu, Đúng thời lượng, Đúng liều lượng, Đúng dụng cụ và Đúng thiết bị.
Về mục tiêu, tùy trình trạng bệnh lý và đặc điểm cụ thể của người bệnh mà mức Oxy mục tiêu tối ưu sẽ khác nhau. Với người bình thường, mục tiêu SpO2 >94% là ổn định; riêng với bệnh nhân COPD thì mục tiêu lý tưởng nằm trong khoảng 88-92%.
Thời lượng thở Oxy trong ngày cũng cần được đảm bảo, ví dụ trong bệnh COPD có chỉ định liệu pháp Oxy tại nhà, nhiều bằng chứng chỉ ra rằng cần thở Oxy ít nhất 15 giờ/ngày (kể cả lúc ngủ, vận động nhẹ trong nhà) thì mới có hiệu quả cải thiện thời gian sống. Liều lượng Oxy (lít/phút) sẽ phụ thuộc vào mức Oxy mục tiêu của người bệnh
Loại dụng cụ thở: nên ưu tiên gọng mũi (nasal cannula) hơn mặt nạ (mask) để bệnh nhân có thể ăn uống, trò chuyện thuận tiện. Lưu ý rằng các dụng cụ này cần được vệ sinh hằng ngày bằng nước muối sinh lý hoặc xà phòng nhẹ để tránh nhiễm khuẩn.
Cuối cùng, về các thiết bị Oxy nguồn, hiện nay trên thị trường có 2 loại thiết bị thở Oxy phổ biến là máy tạo Oxy và bình chứa Oxy. Việc chọn thiết bị nào tùy thuộc vào nhu cầu và nguồn lực kinh tế của từng bệnh nhân; tối ưu nhất là dùng máy tạo Oxy làm nguồn chính và có 1 bình Oxy nén nhỏ dự phòng khi mất điện nếu bệnh nhân có đủ điều kiện. Dưới đây là bảng so sánh ưu và nhược điểm của từng loại thiết bị:
Cần lưu ý một số sai lầm thường gặp khi sử dụng Oxy tại nhà:
Một trong những sai lầm phổ biến nhất là người nhà luôn muốn SpO2 của bệnh nhân đạt 98-100%. Cần lưu ý rằng không phải chỉ số SpO2 càng cao thì càng tốt trong mọi trường hợp. Ví dụ với bệnh nhân COPD, mục tiêu SpO2 lý tưởng nằm trong khoảng 88-92%, nếu đưa SpO2 lên quá cao, não sẽ "hiểu lầm" là cơ thể đã thừa Oxy và ra lệnh ngừng thở hoặc thở chậm lại, dẫn đến ứ đọng khí CO2, gây toan hô hấp, nặng hơn là hôn mê và có thể tử vong.
Một sai lầm khác cũng thường gặp là thời gian thở Oxy tại nhà không đủ, nhiều bệnh nhân hiểu sai rằng chỉ cần thở Oxy khi "thấy mệt". Tuy nhiên nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng, phải thở đủ thời gian trong ngày mới giúp cải thiện thời gian sống như ở bệnh nhân COPD.
Sử dụng Oxy như nào để an toàn?
Khi chăm sóc người thân phải thở Oxy liên tục tại nhà, gia đình cần xem vấn đề an toàn là ưu tiên hàng đầu, bởi dù Oxy duy trì sự sống nhưng lại là chất xúc tác khiến ngọn lửa bùng phát dữ dội chỉ từ một tia lửa nhỏ. Do đó, nguyên tắc 'bất di bất dịch' là tuyệt đối không hút thuốc, tránh xa bếp gas, lò sưởi hay nhang đèn ít nhất 5 mét. Đặc biệt lưu ý không bôi các loại kem dưỡng da hay sáp nẻ gốc dầu (như Vaseline, mỡ) lên vùng mặt mũi vì chúng có nguy cơ tự bắt lửa khi gặp Oxy nồng độ cao. Với máy tạo Oxy, hãy cắm điện trực tiếp vào ổ tường thay vì dùng dây nối dài để tránh chập cháy, đồng thời đặt máy ở nơi thoáng mát, cách xa tường và rèm cửa để động cơ được 'thở' và tản nhiệt tốt. Riêng với bình Oxy nén, do áp suất bên trong rất lớn, gia đình cần cố định bình chắc chắn vào xe đẩy hoặc góc tường để tránh ngã đổ có thể làm gãy van gây nguy hiểm; đồng thời, hãy luôn giữ bình Oxy này trong trạng thái sẵn sàng như một phương án dự phòng bắt buộc, để người bệnh không bị gián đoạn hô hấp trong những tình huống khẩn cấp như mất điện đột ngột khiến máy tạo Oxy ngừng chạy.
Khi nào người thân cần gọi cấp cứu?
Những bệnh nhân có chỉ định Liệu pháp Oxy tại nhà thường là những bệnh nhân có tình trạng bệnh nặng. Bởi vậy, khi chăm sóc người thân thở Oxy tại nhà, gia đình cần nhận biết và gọi cấp cứu ngay nếu thấy tình hình trở nặng bất thường. Dễ nhận thấy nhất là khi người bệnh thở dốc, thở hổn hển, vã mồ hôi, co kéo các cơ vùng cổ và ngực hoặc cảm giác 'hụt hơi' dữ dội đến mức không thể nói chuyện bình thường. Hãy nhìn kỹ vào môi và đầu ngón tay, nếu thấy chúng chuyển sang màu tím hoặc xanh dù bệnh nhân đang thở Oxy cũng là một trong những dấu hiệu cảnh bảo. Một dấu hiệu khác cực kỳ quan trọng nhưng hay bị bỏ qua là khi người bệnh bỗng nhiên lơ mơ, ngủ li bì, lay khó tỉnh, hoặc nói năng lảm nhảm không rõ ràng (gợi ý dấu hiệu ứ khí CO2). Ngoài ra, nếu người bệnh than đau tức ngực, hoặc cúp điện, máy hỏng khi dùng máy tạo Oxy mà không có bình Oxy dự phòng làm người bệnh ngộp thở, thì gia đình phải gọi y tế hỗ trợ ngay lập tức.
Thở Oxy tại nhà là một phương pháp điều trị y khoa đem lại nhiều lợi ích cho bệnh nhân có bệnh tim, phổi mạn. Tuy nhiên việc lạm dụng liệu pháp Oxy tại nhà hoặc dùng sai cách có thể đem lại nhiều hậu quả nặng nề, thậm chí đe dọa tính mạng bệnh nhân. Vậy nên để đạt hiệu quả cao nhất, bệnh nhân cần sử dụng liệu pháp Oxy đúng chỉ định bác sĩ, đúng cách và tuân thủ các hướng dẫn về an toàn, đồng thời giúp giảm thiểu tối đa các nguy cơ cháy nổ cũng. Bên cạnh đó, cần nhận biết sớm các dấu hiệu đe dọa tính mạng trên bệnh nhân đang dùng liệu pháp Oxy tại nhà để kịp thời đưa bệnh nhân tới cơ sở y tế gần nhất.